Cholesterol to jeden z najważniejszych parametrów w profilaktyce chorób serca i naczyń, a pytanie o to, jaka jest jego norma, należy do najczęściej zadawanych w gabinetach lekarskich. Jeżeli otrzymał Pan lub otrzymała Pani wynik lipidogramu, poniższy poradnik pomoże zrozumieć, co oznaczają poszczególne frakcje cholesterolu oraz jakie wartości uznaje się za pożądane.

Cholesterol – co to jest?

Cholesterol to substancja tłuszczowa (lipid) niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest budulcem błon komórkowych, bierze udział w wytwarzaniu hormonów, witaminy D oraz kwasów żółciowych. Większość cholesterolu organizm wytwarza samodzielnie w wątrobie, a tylko część pochodzi z pożywienia. Problem pojawia się wtedy, gdy jego stężenie we krwi, a zwłaszcza stężenie niektórych frakcji, jest zbyt wysokie.

Jak przygotować się do badania lipidogramu?

Lipidogram wykonuje się z próbki krwi żylnej. Tradycyjnie zalecano, aby zgłosić się na badanie na czczo, po około 9–12 godzinach od ostatniego posiłku, zwłaszcza gdy oznaczane są trójglicerydy. Obecnie w wielu sytuacjach dopuszcza się pobranie krwi bez ścisłego bycia na czczo, jednak warto stosować się do zaleceń laboratorium oraz lekarza kierującego. Przed badaniem korzystnie jest unikać obfitych, tłustych posiłków i alkoholu, a także poinformować lekarza o przyjmowanych lekach.

Frakcje cholesterolu: LDL, HDL i trójglicerydy

Cholesterol nie krąży we krwi samodzielnie, lecz w połączeniu z białkami, tworząc lipoproteiny. Dlatego w wyniku badania, nazywanego lipidogramem, znajdzie Pan/Pani kilka wartości:

• Cholesterol całkowity – suma cholesterolu zawartego we wszystkich frakcjach.
• LDL – potocznie nazywany „złym” cholesterolem. Jego nadmiar sprzyja odkładaniu się blaszek miażdżycowych w ścianach naczyń.
• HDL – potocznie „dobry” cholesterol, który pomaga usuwać nadmiar cholesterolu z naczyń. W jego przypadku korzystne są wartości wyższe.
• Trójglicerydy – inny rodzaj tłuszczów, których podwyższone stężenie również zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe.

Cholesterol nie-HDL – dodatkowy wskaźnik ryzyka

W opisie wyniku lub w zaleceniach lekarza można spotkać także pojęcie cholesterolu nie-HDL. Oblicza się go w prosty sposób, odejmując wartość HDL od cholesterolu całkowitego. Odzwierciedla on łączną ilość cholesterolu zawartego we frakcjach sprzyjających miażdżycy, dlatego bywa traktowany jako pomocny, uzupełniający wskaźnik ryzyka sercowo-naczyniowego – szczególnie u osób z podwyższonymi trójglicerydami, u których sama wartość LDL bywa mniej miarodajna. Nie jest to jednak parametr, który należy oceniać w oderwaniu od reszty wyników. Podobnie jak cholesterol całkowity, LDL, HDL i trójglicerydy, cholesterol nie-HDL interpretuje się łącznie, w kontekście indywidualnej, całościowej oceny ryzyka, której dokonuje lekarz.

Cholesterol – normy

Wartości referencyjne zależą od laboratorium oraz jednostek, w jakich podawany jest wynik (w Polsce najczęściej mg/dl, rzadziej mmol/l). Orientacyjne wartości pożądane u osoby dorosłej to:

• cholesterol całkowity: poniżej 190 mg/dl (poniżej 5,0 mmol/l);
• cholesterol LDL: w populacji ogólnej poniżej 115 mg/dl (poniżej 3,0 mmol/l);
• cholesterol HDL: powyżej 40 mg/dl u mężczyzn oraz powyżej 45–50 mg/dl u kobiet;
• trójglicerydy: poniżej 150 mg/dl (poniżej 1,7 mmol/l).

Bardzo ważne jest jednak, że docelowe stężenie cholesterolu LDL nie jest jednakowe dla wszystkich. Zależy ono od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego: im jest ono wyższe (na przykład u osób po zawale serca, z cukrzycą czy przewlekłą chorobą nerek), tym niższą wartość LDL lekarz uznaje za docelową. U takich osób cele bywają znacznie niższe niż w populacji ogólnej. Z tego powodu samodzielne porównanie wyniku z ogólną normą bywa mylące, a właściwą wartość docelową wyznacza lekarz.

Jak często warto badać cholesterol?

Częstotliwość kontroli lipidogramu zależy od wieku, obecności czynników ryzyka oraz wcześniejszych wyników. profilaktyczne/">Badania profilaktyczne wykonuje się okresowo także u osób, które czują się dobrze, ponieważ podwyższony cholesterol zwykle nie daje objawów. Optymalny odstęp między kolejnymi badaniami w indywidualnej sytuacji ustala lekarz.

Podwyższony cholesterol – o czym świadczy?

Podwyższone stężenie cholesterolu całkowitego, a zwłaszcza frakcji LDL i trójglicerydów, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju miażdżycy oraz jej powikłań, takich jak choroba niedokrwienna serca, zawał czy udar. Co istotne, wysoki cholesterol sam w sobie zwykle nie daje żadnych objawów – można mieć znacznie podwyższone wartości i nie odczuwać żadnych dolegliwości. Właśnie dlatego regularne badania profilaktyczne mają tak duże znaczenie.

Warto podkreślić, że pojedynczy nieprawidłowy wynik nie zawsze oznacza konieczność leczenia farmakologicznego. Lekarz ocenia nie tylko samą wartość cholesterolu, lecz całościowe ryzyko sercowo-naczyniowe, uwzględniając między innymi wiek, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu, cukrzycę oraz choroby występujące w rodzinie.

Obniżony cholesterol

Niskie stężenie cholesterolu jest znacznie rzadszym problemem i najczęściej nie budzi niepokoju, a w przypadku frakcji LDL bywa wręcz korzystne. W niektórych sytuacjach bardzo niskie wartości mogą jednak towarzyszyć innym stanom, na przykład chorobom wątroby, nadczynności tarczycy czy niedożywieniu. Interpretację takiego wyniku również warto pozostawić lekarzowi.

Co sprzyja prawidłowemu poziomowi cholesterolu?

Na poziom cholesterolu duży wpływ ma styl życia. W profilaktyce zaburzeń lipidowych zwykle podkreśla się znaczenie zróżnicowanej diety z ograniczeniem tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans, regularnej aktywności fizycznej, utrzymywania prawidłowej masy ciała, niepalenia tytoniu oraz ograniczenia alkoholu. Są to ogólne zasady prozdrowotne. Tego, czy w danym przypadku wystarczą zmiany stylu życia, czy potrzebne jest również leczenie, nie należy oceniać samodzielnie – decyzję tę podejmuje lekarz na podstawie całościowej oceny ryzyka.

Najczęstsze przyczyny nieprawidłowego cholesterolu

Na stężenie cholesterolu wpływa wiele czynników, w tym:

• sposób odżywiania, zwłaszcza dieta bogata w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans;
• mała aktywność fizyczna oraz nadwaga i otyłość;
• palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu;
• uwarunkowania genetyczne, w tym hipercholesterolemia rodzinna;
• niektóre choroby, na przykład niedoczynność tarczycy czy choroby nerek, a także przyjmowane leki.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Wynik lipidogramu warto omówić z lekarzem, który na jego podstawie oceni Pana/Pani indywidualne ryzyko sercowo-naczyniowe i zdecyduje, czy potrzebne są zmiany stylu życia, dalsza diagnostyka czy leczenie. Szczególnie ważna jest konsultacja, jeśli wartości znacznie przekraczają normę, w rodzinie występowały wczesne zawały lub udary, albo jeśli choruje Pan/Pani przewlekle.

Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani indywidualnej oceny ryzyka. Ostateczną interpretację wyniku oraz ewentualne decyzje dotyczące leczenia zawsze podejmuje lekarz.