ALT i AST to tak zwane próby wątrobowe – badania, które pomagają ocenić stan wątroby. Są bardzo często zlecane, zarówno profilaktycznie, jak i w diagnostyce różnych dolegliwości. Jeżeli otrzymał Pan lub otrzymała Pani wynik z podwyższonym ALT lub AST, poniższy poradnik wyjaśni, co oznaczają te parametry i o czym może świadczyć ich wzrost.

Próby wątrobowe – co to jest ALT i AST?

ALT (nazywany też ALAT lub aminotransferazą alaninową) oraz AST (nazywany również ASPAT lub aminotransferazą asparaginianową) to enzymy obecne wewnątrz komórek. Gdy komórki zawierające te enzymy ulegają uszkodzeniu, enzymy przedostają się do krwi, a ich stężenie rośnie. Dlatego oznaczenie ALT i AST służy przede wszystkim do wykrywania uszkodzenia lub stanu zapalnego wątroby.

Warto wiedzieć, że oba enzymy różnią się umiejscowieniem. ALT występuje głównie w wątrobie, dlatego jego podwyższenie dość swoiście wskazuje na ten narząd. AST obecny jest natomiast również w mięśniach, w tym w mięśniu sercowym, dlatego jego wzrost nie zawsze wiąże się z wątrobą. Z tego względu oba parametry ocenia się zwykle łącznie, a niekiedy porównuje się ich wzajemny stosunek.

Jak przygotować się do badania prób wątrobowych?

Próby wątrobowe oznacza się z próbki krwi żylnej. Często zaleca się wykonanie badania na czczo, zwłaszcza gdy jednocześnie oznaczane są inne parametry. Przed pobraniem korzystnie jest unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz alkoholu, ponieważ mogą one wpływać na wynik. Warto również poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach, gdyż niektóre z nich mogą podwyższać aktywność aminotransferaz.

Normy ALT i AST

Zakresy wartości prawidłowych zależą od laboratorium, metody oznaczenia oraz płci, dlatego zawsze należy odnosić wynik do norm podanych na wydruku. Orientacyjnie przyjmuje się, że górna granica normy dla ALT wynosi około 35–45 U/l, a dla AST około 35–40 U/l, przy czym u kobiet granice bywają nieco niższe niż u mężczyzn.

Ponieważ pracownie stosują różne metody i jednostki, ta sama wartość liczbowa może być prawidłowa w jednym laboratorium, a nieznacznie podwyższona w innym. Dlatego porównywanie wyników z różnych laboratoriów bez uwzględnienia ich norm bywa mylące.

Inne próby wątrobowe – GGTP, bilirubina i ALP

ALT i AST rzadko ocenia się w oderwaniu od innych parametrów. W diagnostyce wątroby i dróg żółciowych lekarz często uwzględnia dodatkowo GGTP (gammaglutamylotranspeptydazę), fosfatazę zasadową (ALP) oraz bilirubinę. Ich wzajemny układ pomaga ocenić, czy problem dotyczy głównie komórek wątroby, czy raczej odpływu żółci. Dobór i interpretacja tych badań należą do lekarza.

Podwyższone ALT i AST – o czym świadczą?

Podwyższone aktywności ALT i AST wskazują najczęściej na uszkodzenie lub stan zapalny wątroby. Ważny jest przy tym stopień wzrostu. Niewielkie, kilkukrotne przekroczenie normy jest zjawiskiem częstym i ma wiele możliwych przyczyn, natomiast bardzo wysokie wartości, przekraczające normę wielokrotnie, wymagają pilnej oceny lekarskiej. Sam wynik liczbowy nie wskazuje jednak przyczyny – do jej ustalenia potrzebne są wywiad, badanie oraz często dodatkowe testy.

Wskaźnik AST do ALT (wskaźnik de Ritisa)

W ocenie prób wątrobowych pomocny bywa wzajemny stosunek AST do ALT, nazywany wskaźnikiem de Ritisa. Jego wartość może dostarczać lekarzowi dodatkowych wskazówek co do możliwej przyczyny odchyleń. Jest to jednak jedynie element szerszej analizy – wskaźnika tego nie należy interpretować samodzielnie, w oderwaniu od pozostałych wyników i sytuacji klinicznej.

Najczęstsze przyczyny podwyższonych prób wątrobowych

Do częstych przyczyn wzrostu ALT i AST należą:

• stłuszczenie wątroby, w tym niealkoholowe, związane między innymi z nadwagą i zaburzeniami metabolicznymi;
• spożywanie alkoholu;
• działanie niektórych leków oraz suplementów;
• wirusowe zapalenia wątroby;
• rzadziej – inne choroby wątroby oraz dróg żółciowych.

Przejściowy, niewielki wzrost może pojawić się także po intensywnym wysiłku fizycznym czy w przebiegu infekcji. To, które z tych przyczyn wchodzą w grę u konkretnej osoby, ustala lekarz.

Czy podwyższone ALT i AST dają objawy?

Niewielkie podwyższenie prób wątrobowych często nie powoduje żadnych dolegliwości i bywa wykrywane przypadkowo, przy okazji badań profilaktycznych. Dopiero bardziej zaawansowane choroby wątroby mogą dawać objawy, takie jak osłabienie, uczucie zmęczenia, dyskomfort w prawym podżebrzu, a w cięższych przypadkach żółtaczka. Brak objawów nie oznacza jednak, że nieprawidłowy wynik można zignorować – każdy taki wynik warto omówić z lekarzem.

Obniżone wartości ALT i AST

Niskie wartości ALT i AST zwykle nie mają znaczenia klinicznego i nie są powodem do niepokoju. W diagnostyce prób wątrobowych uwagę zwraca się przede wszystkim na wartości podwyższone. Warto też pamiętać, że prawidłowe próby wątrobowe nie zawsze całkowicie wykluczają chorobę wątroby, dlatego przy niepokojących objawach lekarz może zalecić dodatkowe badania.

Jak dbać o wątrobę na co dzień?

W kontekście zdrowia wątroby zwykle podkreśla się ogólne zasady: utrzymywanie prawidłowej masy ciała, zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną, ograniczenie alkoholu oraz rozważne stosowanie leków i suplementów. Są to ogólne zalecenia prozdrowotne, a nie sposób leczenia konkretnej choroby. Jeśli wyniki prób wątrobowych są nieprawidłowe, właściwe postępowanie ustala lekarz.

Co dalej po nieprawidłowym wyniku?

Sposób postępowania po stwierdzeniu podwyższonych prób wątrobowych zależy od stopnia odchylenia, objawów oraz sytuacji zdrowotnej. W części przypadków lekarz zaleca powtórzenie badania po pewnym czasie, aby sprawdzić, czy wzrost się utrzymuje. Niekiedy potrzebne są badania uzupełniające, na przykład inne parametry z krwi lub badanie obrazowe, takie jak USG jamy brzusznej. O zakresie i kolejności diagnostyki decyduje lekarz, uwzględniając całościowy obraz. Nie należy natomiast samodzielnie odstawiać ani rozpoczynać leków wyłącznie na podstawie wyniku – takie decyzje zawsze warto skonsultować z lekarzem.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Nieprawidłowy wynik prób wątrobowych warto omówić z lekarzem, który zdecyduje o ewentualnej dalszej diagnostyce. Pilnej konsultacji wymagają zwłaszcza sytuacje, gdy podwyższonym ALT i AST towarzyszą objawy takie jak zażółcenie skóry lub białkówek oczu, ciemne zabarwienie moczu, silny ból brzucha, nasilone osłabienie czy świąd skóry.

Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Interpretacji wyników ALT i AST, w powiązaniu z Pana/Pani stanem zdrowia i innymi badaniami, zawsze dokonuje lekarz.