Czym jest kreatynina?

Kreatynina to produkt przemiany materii, który powstaje w mięśniach podczas rozkładu kreatyny — związku dostarczającego energii do pracy mięśni. Powstająca kreatynina przedostaje się do krwi, a następnie jest filtrowana przez nerki i wydalana z moczem. Ponieważ jej wytwarzanie jest w miarę stałe i zależy głównie od masy mięśniowej, a usuwanie odbywa się przez nerki, stężenie kreatyniny we krwi należy do podstawowych wskaźników czynności nerek.

Oznaczenie kreatyniny jest jednym z najczęściej wykonywanych badań laboratoryjnych. Zleca się je w ramach badań okresowych, przed niektórymi zabiegami i badaniami z użyciem kontrastu, a także w kontroli nadciśnienia, cukrzycy oraz leczenia. Wynik samej kreatyniny prawie zawsze interpretuje się razem z wyliczonym wskaźnikiem eGFR.

Normy kreatyniny — zależą od laboratorium

Wartości referencyjne różnią się w zależności od laboratorium, zastosowanej metody oraz jednostki (mg/dl lub µmol/l). Dlatego zawsze proszę porównywać swój wynik z zakresem podanym na Pana lub Pani wyniku, a nie z ogólnymi tabelami z internetu. Orientacyjnie u osób dorosłych przyjmuje się wartości około 0,5–0,9 mg/dl u kobiet oraz około 0,7–1,2 mg/dl u mężczyzn.

Mężczyźni mają zwykle nieco wyższe wartości niż kobiety, ponieważ mają większą masę mięśniową. U osób bardzo umięśnionych, u dzieci, kobiet w ciąży oraz u osób w starszym wieku zakresy mogą się różnić. Sam wynik liczbowy nie jest rozpoznaniem — jego znaczenie ocenia lekarz w kontekście stanu zdrowia i pozostałych badań.

Podwyższona kreatynina — co może oznaczać

Podwyższone stężenie kreatyniny najczęściej wskazuje na słabszą filtrację nerkową, ale nie zawsze oznacza chorobę nerek. Przejściowy wzrost może wynikać z odwodnienia, bardzo intensywnego wysiłku fizycznego, diety obfitującej w mięso czy przyjmowania niektórych leków i suplementów. Trwałe podwyższenie wymaga jednak wyjaśnienia.

Do częstszych przyczyn należą: przewlekła choroba nerek, ostre uszkodzenie nerek (na przykład w przebiegu odwodnienia, infekcji lub po niektórych lekach), długo trwające nadciśnienie tętnicze i cukrzyca, które z czasem uszkadzają nerki, a także utrudniony odpływ moczu, na przykład przy chorobach prostaty czy kamicy. Warto pamiętać, że choroby nerek przez długi czas mogą przebiegać bez wyraźnych objawów.

Obniżona kreatynina

Niższe od normy stężenie kreatyniny zwykle nie jest powodem do niepokoju. Może wynikać z mniejszej masy mięśniowej, co obserwuje się u osób szczupłych, starszych, niedożywionych oraz w niektórych chorobach mięśni. Bywa też stwierdzane w ciąży, gdy filtracja nerkowa fizjologicznie się zwiększa. Jeśli obniżonemu wynikowi nie towarzyszą inne nieprawidłowości, rzadko ma on znaczenie kliniczne.

eGFR — dlaczego liczy się razem z kreatyniną

eGFR, czyli szacunkowy współczynnik filtracji kłębuszkowej, to wartość wyliczana na podstawie stężenia kreatyniny, wieku i płci. Lepiej niż samo stężenie kreatyniny oddaje rzeczywistą pracę nerek. Im niższy eGFR, tym słabsza filtracja. To właśnie eGFR służy do klasyfikacji przewlekłej choroby nerek. Dlatego proszę zwrócić uwagę, że na wyniku obok kreatyniny zwykle znajduje się także ta wartość i to ona bywa dla lekarza ważniejsza.

Jakie badania zleca się dodatkowo

Jeżeli wynik kreatyniny jest nieprawidłowy, lekarz zwykle zleca dalszą diagnostykę, aby ustalić przyczynę i ocenić, czy zmiany są przejściowe, czy trwałe. Często wykonuje się badanie ogólne moczu, oznaczenie mocznika i elektrolitów (sód, potas), a także badanie moczu w kierunku białka lub albuminy. Pomocne bywa również USG jamy brzusznej z oceną nerek. Powtórzenie oznaczenia kreatyniny po pewnym czasie pozwala odróżnić jednorazowe odchylenie od utrwalonego problemu.

Jak przygotować się do badania

Badanie wykonuje się z próbki krwi żylnej. Zwykle zaleca się, aby dzień wcześniej unikać bardzo intensywnego wysiłku fizycznego oraz dużych ilości mięsa, a na pobranie zgłosić się wypoczętym i odpowiednio nawodnionym. Warto poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach, w tym o kreatynie stosowanej przez osoby aktywne fizycznie. Szczegółowe zalecenia zawsze podaje laboratorium lub lekarz kierujący na badanie.

Co można zrobić samodzielnie

Pracę nerek wspiera przede wszystkim dobra kontrola ciśnienia tętniczego i poziomu cukru, odpowiednie nawodnienie, ograniczenie soli oraz rozważne stosowanie leków przeciwbólowych z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które przy częstym używaniu mogą obciążać nerki. Nie należy jednak samodzielnie wprowadzać restrykcyjnej diety ani rezygnować z zaleconych leków — zmiany w leczeniu i sposobie odżywiania warto ustalić z lekarzem lub dietetykiem.

Klirens kreatyniny i kreatynina w moczu

Poza oznaczeniem we krwi kreatyninę bada się także w moczu. Klirens kreatyniny, wyliczany na podstawie stężenia w surowicy oraz w dobowej zbiórce moczu, pozwala dokładniej ocenić filtrację nerkową. Badanie to wymaga zebrania całego moczu z doby do jednego pojemnika, zgodnie z instrukcją laboratorium. Obecnie w praktyce częściej korzysta się z wyliczanego wskaźnika eGFR, ale w wybranych sytuacjach lekarz może zlecić dobową zbiórkę moczu.

Kreatynina bywa też punktem odniesienia dla innych oznaczeń w moczu, na przykład przy ocenie wydalania białka lub albuminy w tak zwanym wskaźniku albumina/kreatynina. Dzięki temu wynik z pojedynczej porcji moczu można odnieść do stężenia kreatyniny i łatwiej porównywać badania.

Co wpływa na wynik kreatyniny

Na stężenie kreatyniny wpływa wiele czynników niezależnych od chorób nerek. Należą do nich: masa mięśniowa (większa u osób umięśnionych, mniejsza u osób starszych i szczupłych), płeć, wiek, dieta bogata w mięso, intensywny wysiłek, stopień nawodnienia oraz niektóre leki i suplementy. Dlatego ten sam wynik może mieć inne znaczenie u młodego, wysportowanego mężczyzny, a inne u drobnej, starszej osoby. Uwzględnienie tych czynników to zadanie lekarza, który interpretuje wynik indywidualnie.

Objawy mogące towarzyszyć chorobom nerek

Wczesne stadia chorób nerek często nie dają objawów, dlatego badania kontrolne mają duże znaczenie. Z czasem mogą pojawić się obrzęki, zmęczenie, zmiany w oddawaniu moczu, nadciśnienie, świąd skóry czy brak apetytu. Objawy te nie są jednak swoiste i mogą towarzyszyć wielu innym stanom. O tym, czy wynik kreatyniny i dolegliwości wskazują na chorobę nerek, decyduje lekarz po uwzględnieniu całości badań.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Nieprawidłowy wynik kreatyniny wymaga oceny lekarza, nawet jeśli nie odczuwa Pan lub Pani żadnych dolegliwości. Pilnego kontaktu wymagają natomiast objawy takie jak wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu, narastające obrzęki, silne osłabienie czy duszność. Ostateczną interpretację wyniku, w powiązaniu z eGFR i innymi badaniami, zawsze przeprowadza lekarz.