Czym jest kwas moczowy?

Kwas moczowy to końcowy produkt przemiany puryn — związków, które pochodzą częściowo z pożywienia, a częściowo z naturalnego rozpadu komórek organizmu. Powstający kwas moczowy jest usuwany przede wszystkim przez nerki wraz z moczem, a w mniejszym stopniu przez przewód pokarmowy. Gdy jego wytwarzanie jest zbyt duże albo wydalanie zbyt małe, stężenie we krwi rośnie.

Oznaczenie kwasu moczowego zleca się przy podejrzeniu dny moczanowej, przy nawracających napadach bólu stawów, w kamicy nerkowej, a także w ramach oceny ryzyka metabolicznego u osób z nadciśnieniem, otyłością czy cukrzycą.

Normy kwasu moczowego — zależą od laboratorium

Wartości referencyjne różnią się między laboratoriami oraz zależą od płci i stosowanej jednostki (mg/dl lub µmol/l). Orientacyjnie u dorosłych przyjmuje się około 2,4–5,7 mg/dl u kobiet oraz około 3,4–7,0 mg/dl u mężczyzn. Proszę jednak zawsze porównywać wynik z zakresem podanym na własnym wyniku, ponieważ to on jest punktem odniesienia dla Pana lub Pani badania.

Warto wiedzieć, że powyżej pewnego stężenia (orientacyjnie około 6,8 mg/dl) kwas moczowy zaczyna się gorzej rozpuszczać i może wytrącać się w postaci kryształów w stawach oraz drogach moczowych. Nie każda hiperurykemia daje jednak objawy — u części osób podwyższony wynik przez długi czas nie powoduje zapalenie-zatok-co-oznacza-wynik-i-jak-zlagodzic-dolegliwosci/">dolegliwości.

Podwyższony kwas moczowy — możliwe przyczyny

Podwyższone stężenie kwasu moczowego, czyli hiperurykemia, może mieć wiele przyczyn. Do najczęstszych należą: dieta bogata w mięso, podroby, owoce morza i produkty słodzone fruktozą, spożywanie alkoholu (zwłaszcza piwa), otyłość, odwodnienie oraz gorsza praca nerek. Znaczenie mają też niektóre leki, na przykład część leków moczopędnych.

Hiperurykemia jest głównym czynnikiem ryzyka dny moczanowej — choroby, w której kryształy moczanów odkładają się w stawach i wywołują nagłe, bardzo bolesne napady zapalenia, często w stawie palucha. Podwyższony kwas moczowy sprzyja także powstawaniu kamieni w nerkach oraz bywa powiązany z zespołem metabolicznym.

Obniżony kwas moczowy

Zbyt niskie stężenie kwasu moczowego zdarza się rzadziej i zwykle nie powoduje objawów. Może wynikać z niektórych leków, chorób nerek przebiegających z nadmiernym wydalaniem, rzadkich zaburzeń wrodzonych czy diety bardzo ubogiej w białko. Jeśli wynik jest obniżony, jego znaczenie ocenia lekarz w kontekście całości badań.

Dna moczanowa — na co zwrócić uwagę

Typowy napad dny moczanowej to nagły, silny ból jednego stawu, najczęściej u podstawy palucha, z zaczerwienieniem, obrzękiem i uczuciem gorąca. Dolegliwości pojawiają się często w nocy lub nad ranem. Warto pamiętać, że rozpoznanie dny nie opiera się wyłącznie na wyniku kwasu moczowego — w czasie napadu jego stężenie bywa nawet prawidłowe. Diagnozę stawia lekarz na podstawie objawów, badania i niekiedy analizy płynu stawowego.

Dieta i styl życia

W obniżaniu kwasu moczowego pomocne bywają zmiany stylu życia: ograniczenie mięsa, podrobów, owoców morza i słodzonych napojów, unikanie alkoholu, dbałość o prawidłową masę ciała oraz odpowiednie nawodnienie. Korzystny wpływ ma dieta bogata w warzywa, produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu oraz ograniczenie fruktozy. Same zmiany dietetyczne nie zawsze wystarczają — o ewentualnym leczeniu farmakologicznym decyduje lekarz.

Jak przygotować się do badania

Badanie wykonuje się z krwi żylnej, zwykle rano i na czczo. Zaleca się, aby dzień wcześniej unikać alkoholu oraz bardzo obfitych, mięsnych posiłków, które mogą przejściowo podwyższyć wynik. Warto poinformować lekarza o przyjmowanych lekach, ponieważ część z nich wpływa na stężenie kwasu moczowego. Dokładne zalecenia podaje laboratorium lub lekarz kierujący.

Nawodnienie a kwas moczowy

Odpowiednia ilość płynów, przede wszystkim wody, sprzyja wydalaniu kwasu moczowego z moczem i zmniejsza ryzyko wytrącania się kryształów oraz tworzenia kamieni. Osobom ze skłonnością do hiperurykemii zwykle zaleca się dbałość o regularne picie w ciągu dnia, o ile nie ma przeciwwskazań, na przykład ze strony serca lub nerek. Konkretne zalecenia dotyczące ilości płynów warto ustalić z lekarzem.

Bezobjawowa hiperurykemia

U wielu osób podwyższony kwas moczowy wykrywa się przypadkowo, bez żadnych dolegliwości. Taką sytuację określa się mianem bezobjawowej hiperurykemii. Nie każda podwyższona wartość wymaga leczenia farmakologicznego — decyzja zależy od wysokości wyniku, obecności objawów, chorób towarzyszących oraz indywidualnego ryzyka. W wielu przypadkach lekarz zaleca najpierw zmianę stylu życia i obserwację. Samodzielne rozpoczynanie leczenia nie jest wskazane.

Kwas moczowy a inne choroby

Podwyższony kwas moczowy bywa powiązany z zespołem metabolicznym, nadciśnieniem tętniczym, otyłością, insulinoopornością oraz chorobami nerek. Zależności te są złożone — hiperurykemia może być zarówno skutkiem, jak i jednym z czynników towarzyszących tym stanom. Dlatego lekarz, oceniając wynik, bierze pod uwagę całościowy obraz zdrowia, a nie tylko pojedynczą wartość. Bywa, że oznaczenie kwasu moczowego jest częścią szerszej oceny ryzyka.

Kamica moczanowa

Nadmiar kwasu moczowego sprzyja tworzeniu się kamieni w drogach moczowych. Kamica może objawiać się napadowym, silnym bólem w okolicy lędźwiowej promieniującym do podbrzusza, nudnościami oraz obecnością krwi w moczu. Sprzyjają jej odwodnienie i kwaśny odczyn moczu. W profilaktyce istotne jest odpowiednie nawodnienie. Rozpoznanie i leczenie kamicy prowadzi lekarz, niekiedy z pomocą badań obrazowych, takich jak USG.

Leczenie i kontrola — ogólne zasady

Postępowanie w hiperurykemii i dnie moczanowej obejmuje zmianę stylu życia oraz, w wybranych sytuacjach, leczenie farmakologiczne dobierane przez lekarza. W czasie napadu dny stosuje się leczenie przeciwzapalne, a przewlekle — w razie wskazań — leki obniżające stężenie kwasu moczowego. Kluczowe jest, aby o rozpoczęciu, zmianie lub przerwaniu leczenia decydował lekarz, ponieważ nieodpowiednie postępowanie może nawet nasilić dolegliwości. Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Jak często badać kwas moczowy

Częstość badań zależy od sytuacji. U osób bez dolegliwości oznaczenie kwasu moczowego bywa elementem okresowych badań profilaktycznych. U osób z rozpoznaną dną moczanową lub w trakcie leczenia obniżającego kwas moczowy badanie powtarza się częściej, zgodnie z zaleceniami. Indywidualny plan kontroli ustala lekarz prowadzący.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Do lekarza warto zgłosić się przy nawracających, silnych bólach stawów, przy objawach kamicy nerkowej (napadowy ból w okolicy lędźwiowej, krew w moczu) oraz gdy wynik kwasu moczowego jest znacznie podwyższony. Nagły, bardzo silny ból i obrzęk stawu z gorączką wymagają pilnej konsultacji, ponieważ mogą świadczyć o ostrym zapaleniu. O rozpoznaniu i leczeniu zawsze decyduje lekarz.