Wyniki laboratoryjneLaborwerte verständlich

Kwas foliowy (witamina B9) we krwi: folian w surowicy, folian w erytrocytach i co oznaczają wyniki

Zdjęcie symboliczne

Na wyniku badania widnieje kwas foliowy (Folsäure), folian (Folat) albo witamina B9. Chodzi o tę samą witaminę, ale istnieją dwa bardzo różne pomiary: folian w surowicy pokazuje ostatnie dni, folian w erytrocytach ostatnie tygodnie do miesięcy.

Najważniejsze w skrócie

  • Folian w surowicy (Serumfolat) jest migawką i reaguje już na pojedynczy posiłek albo tabletkę. Folian w erytrocytach (Erythrozytenfolat) pokazuje zaopatrzenie z ostatnich tygodni do miesięcy.
  • Jako orientacja WHO obowiązuje: folian w surowicy poniżej 3 µg/l (6,8 nmol/l) przemawia za niedoborem, poniżej 4 µg/l (10 nmol/l) za możliwym niedoborem. Przy folianie w erytrocytach próg wynosi 340 nmol/l.
  • Nie ma jednolitej wartości prawidłowej. Laboratoria mierzą różnymi metodami, dlatego zawsze obowiązuje zakres podany na własnym wyniku.
  • Folian i witamina B12 wywołują w morfologii krwi to samo: czerwone krwinki stają się zbyt duże, MCV rośnie. Której z nich brakuje, sama morfologia nie pokazuje.
  • Przy staraniach o dziecko zalecenie dotyczące kwasu foliowego obowiązuje niezależnie od wyniku badania krwi. Okno czasowe przypada na pierwsze tygodnie, często zanim ciąża jest znana.

Kwas foliowy (Folsäure) pojawia się na wynikach badań laboratoryjnych pod kilkoma nazwami: jako kwas foliowy (Folsäure), jako folian (Folat) albo jako witamina B9 (Vitamin B9). Chodzi o tę samą witaminę. Oznacza się ją najczęściej z trzech powodów: przy niedokrwistości ze zbyt dużymi czerwonymi krwinkami, przy niejasnych dolegliwościach takich jak pieczenie języka, albo w okresie związanym z ciążą.

Do czego organizm potrzebuje folianu

Folian jest potrzebny wtedy, gdy komórki się dzielą. Organizm wytwarza z niego elementy budulcowe materiału genetycznego. Niedobór ujawnia się dlatego najpierw tam, gdzie stale powstaje wiele nowych komórek: w szpiku kostnym (Knochenmark), który bez przerwy odtwarza czerwone krwinki, oraz u nienarodzonego dziecka w pierwszych tygodniach ciąży.

Organizm może magazynować folian tylko w ograniczonym stopniu. Jednostronne odżywianie utrzymujące się przez tygodnie albo jelito, które źle wchłania, opróżnia ten zapas stosunkowo szybko.

Folian w surowicy i folian w erytrocytach: dwa różne pytania

To właśnie w tym miejscu wyniki bywają najczęściej źle rozumiane. Istnieją dwa pomiary i nie odpowiadają one na to samo pytanie.

Folian w surowicy (Serumfolat) mierzy, ile folianu krąży w danej chwili w płynnej części krwi. Ta wartość reaguje szybko. Bogaty w folian posiłek albo tabletka przyjęta dzień wcześniej mogą ją podnieść.

Folian w erytrocytach (Erythrozytenfolat) mierzy folian znajdujący się w czerwonych krwinkach. Folian zostaje wbudowany w czasie, gdy czerwona krwinka powstaje w szpiku kostnym, i pozostaje w niej. Czerwone krwinki żyją około 120 dni. Wartość ta odzwierciedla więc zaopatrzenie z ostatnich tygodni do miesięcy.

  Folian w surowicy (Serumfolat) Folian w erytrocytach (Erythrozytenfolat)
Co pokazuje migawka z ostatnich dni zaopatrzenie z ostatnich tygodni do miesięcy
Materiał surowica (Serum) krew EDTA (EDTA-Blut)
Reaguje na posiłek albo tabletkę tak, szybko prawie wcale
Odpowiada na pytanie Czy w tej chwili we krwi jest mało folianu? Czy zapas jest wypełniony?
Dostępność badanie standardowe, tanie rzadsze, bardziej pracochłonne
Sensowny przede wszystkim przy pierwszej diagnostyce, gdy nie jest przyjmowany żaden preparat gdy suplementacja jest już stosowana albo gdy wartości w surowicy się wahają

W praktyce oznacza to: jeśli Pan lub Pani przyjmuje już preparat kwasu foliowego, a mierzony jest wyłącznie folian w surowicy, wynik może wyglądać niepodejrzanie, mimo że zapas nie jest jeszcze wypełniony. I odwrotnie, krótki okres z niewielką ilością warzyw może obniżyć folian w surowicy, choć zapas wcale nie jest pusty.

Jakie liczby uchodzą za niskie

Jednolitej wartości prawidłowej dla folianu nie ma. Laboratoria pracują różnymi metodami pomiarowymi, a wyniki tych metod nie są ze sobą bezpośrednio porównywalne. Właśnie dlatego wartości graniczne należące do innej metody pomiarowej są znanym źródłem błędów przy ocenie wyników folianu.

Jako orientacja służą wartości graniczne Światowej Organizacji Zdrowia (Weltgesundheitsorganisation, WHO):

  • Folian w surowicy poniżej 3 µg/l (poniżej 6,8 nmol/l): niedobór uchodzi za prawdopodobny. To rząd wielkości, od którego pojawia się typowa niedokrwistość.
  • Folian w surowicy poniżej 4 µg/l (poniżej 10 nmol/l): możliwy niedobór. Ta wartość graniczna pochodzi z badań, w których poniżej tego progu rośnie stężenie homocysteiny (Homocystein) we krwi.
  • Folian w erytrocytach poniżej 340 nmol/l (około 151 µg/l): możliwy niedobór, również wyprowadzony ze wzrostu homocysteiny.

Przeliczyć można w ten sposób: 1 µg/l odpowiada mniej więcej 2,27 nmol/l. Jeśli na wyniku widnieje ng/ml, to jest to to samo co µg/l.

Pojedyncza niska wartość to jeszcze nie zapalenie-pluc-co-oznacza-rozpoznanie-i-jak-przebiega-powrot-do-zdrowia/">rozpoznanie. Ocenia się ją razem z morfologią krwi (Blutbild), dolegliwościami i wywiadem chorobowym. Taka ocena należy do lekarza prowadzącego.

Dlaczego witamina B12 prawie zawsze należy do tego badania

Folian i witamina B12 działają w tym samym szlaku przemiany materii. Gdy brakuje jednego z nich, w morfologii krwi powstaje ten sam obraz: czerwone krwinki stają się zbyt duże. Na wyniku widać to przy parametrze MCV, czyli średniej objętości pojedynczej czerwonej krwinki. Podwyższone MCV bez innego wyjaśnienia bywa często powodem, by w ogóle oznaczyć folian i B12.

Z samej morfologii krwi nie da się jednak odczytać, której z tych dwóch witamin brakuje. Do dalszej diagnostyki służą dwa dodatkowe parametry laboratoryjne: homocysteina (Homocystein) i kwas metylomalonowy (Methylmalonsäure). Homocysteina może być podwyższona zarówno przy niedoborze folianu, jak i przy niedoborze B12. Podwyższony kwas metylomalonowy przemawia natomiast za niedoborem B12.

Kryje się za tym problem bezpieczeństwa. Kwas foliowy może poprawić niedokrwistość wywołaną niedoborem B12, nie zatrzymując przy tym uszkodzenia nerwów, które powoduje niedobór B12. Wynik krwi wygląda wtedy lepiej, podczas gdy właściwa przyczyna działa dalej. Fachowo nazywa się to maskowaniem (Maskierung). Federalny Instytut Oceny Ryzyka (Bundesinstitut für Risikobewertung) przyjął dokładnie to zagrożenie za podstawę górnej granicy bezpieczeństwa dla kwasu foliowego.

Niedobór B12 może ponadto przesuwać same wartości folianu: folian w erytrocytach może wypaść nisko, mimo że folian w surowicy jest prawidłowy albo nawet podwyższony. Także dlatego obie witaminy rozsądnie jest oceniać wspólnie, zanim cokolwiek zostanie przyjęte.

Po czym można poznać niedobór

Niedobór folianu rozwija się po cichu. Dolegliwości narastają powoli i są niespecyficzne, wiele osób długo niczego nie zauważa. Możliwe są utrzymujące się zmęczenie i bladość, duszność albo kołatanie serca przy wysiłku, piekący i wyraźnie wygładzony język, pęknięcia w kącikach ust lub brak apetytu.

Żaden z tych objawów nie dowodzi niedoboru folianu. Wszystkie występują także przy innych chorobach, przede wszystkim przy niedoborze żelaza (Eisenmangel), który jest znacznie częstszy.

Co może wywołać niską wartość

  • Zbyt mało folianu w pożywieniu. Według Narodowego Badania Spożycia II (Nationale Verzehrsstudie II) średnie spożycie w Niemczech we wszystkich grupach wiekowych leży poniżej wartości referencyjnej 300 µg na dobę: u mężczyzn mediana wynosi od 182 do 214 µg, u kobiet od 153 do 193 µg równoważnika folianu. Żywność wzbogacana i suplementy diety nie zostały przy tym jednak w pełni uwzględnione.
  • Zaburzenia wchłaniania w jelicie, na przykład przy celiakii (Zöliakie) albo przy nieswoistych zapaleniach jelit.
  • Zwiększone zapotrzebowanie, na przykład w ciąży albo przy nasilonym wytwarzaniu krwi.
  • Regularne spożywanie dużych ilości alkoholu.
  • Leki ingerujące w przemianę folianu, tak zwani antagoniści kwasu foliowego (Folsäureantagonisten). Znanym przykładem jest metotreksat (Methotrexat). Takich leków nie wolno nigdy odstawiać ani zmieniać na własną rękę.

Folian znajduje się przede wszystkim w zielonych warzywach liściastych, takich jak szpinak i sałaty, a ponadto w warzywach strączkowych, pomidorach, pomarańczach, orzechach, produktach pełnoziarnistych, ziemniakach, jajach i wątrobie. Witamina ta jest wrażliwa na ciepło i światło, długie gotowanie oraz utrzymywanie potraw w cieple niszczą jej znaczną część.

Kwas foliowy w ciąży

Cewa nerwowa (Neuralrohr), z której rozwija się ośrodkowy układ nerwowy, zamyka się mniej więcej od 3 do 4 tygodni po zapłodnieniu. W tym momencie wiele kobiet jeszcze nie wie, że są w ciąży. Z tego wynika okno czasowe zaleceń.

  • Niemieckie Towarzystwo Żywienia (Deutsche Gesellschaft für Ernährung, DGE) zaleca kobietom, które chcą zajść w ciążę albo mogłyby zajść w ciążę, dodatkowo do bogatego w folian odżywiania 400 µg syntetycznego kwasu foliowego na dobę. Początek co najmniej 4 tygodnie przed ciążą, kontynuacja w pierwszej jednej trzeciej ciąży.
  • Dla kobiet, które zaczynają później, czyli krócej niż 4 tygodnie przed zapłodnieniem, sieć Netzwerk Gesund ins Leben podaje 800 µg na dobę do końca 12. tygodnia ciąży. Wyższa ilość wyrównuje późny start.
  • Z pożywienia zalecane spożycie wynosi według DGE 550 µg równoważnika folianu na dobę u kobiet w ciąży i 450 µg u karmiących piersią, wobec 300 µg u pozostałych osób dorosłych.

WHO podaje folian w erytrocytach wynoszący co najmniej 906 nmol/l jako zakres, w którym ryzyko wad cewy nerwowej (Neuralrohrdefekte) jest najniższe. Wartość ta opisuje populację i nie mówi nic o ryzyku pojedynczej ciąży. W Niemczech bywa osiągana rzadko: według danych Instytutu Roberta Kocha (Robert Koch-Institut) większość kobiet w wieku rozrodczym nie osiąga tego stężenia.

Ważne dla zrozumienia wyniku: badanie folianu we krwi nie jest przewidziane dla tego zalecenia. Zalecenie obowiązuje niezależnie od wartości pomiaru, ponieważ okno czasowe leży zbyt wcześnie, by sterować nim za pomocą kontroli laboratoryjnych. To, co jest odpowiednie w Pana lub Pani przypadku, należy omówić z lekarzem ginekologiem albo z położną.

Gdy wartość jest wysoka

Wysoka wartość kwasu foliowego w surowicy pochodzi prawie zawsze z preparatów albo z żywności wzbogacanej i sama w sobie rzadko stanowi problem. Znaczenia nabiera wtedy, gdy jednocześnie istnieje niedobór B12 i pozostaje on niewykryty.

Dla dodatkowego spożycia z preparatów i z żywności wzbogacanej obowiązuje tolerowana górna granica 1 mg kwasu foliowego na dobę dla osób dorosłych. Wyprowadzono ją z obserwacji, że od około 5 mg kwasu foliowego na dobę możliwe staje się maskowanie niedoboru B12. Zastosowano do tego współczynnik bezpieczeństwa 5. Dla suplementów diety Federalny Instytut Oceny Ryzyka (Bundesinstitut für Risikobewertung) proponuje maksymalną ilość 200 µg na porcję dzienną, a dla produktów służących zapobieganiu wadom cewy nerwowej 400 µg. Ta górna granica dotyczy syntetycznego kwasu foliowego, a nie folianu z normalnej żywności.

Przed pobraniem krwi

  • Folian w surowicy pobiera się z reguły na czczo, ponieważ wartość reaguje na posiłki. Jak długo trzeba pozostać na czczo, powie Panu lub Pani przychodnia.
  • Konieczne jest poinformowanie przychodni, czy i od kiedy przyjmowany jest preparat kwasu foliowego albo preparat wielowitaminowy. Bez tej informacji wartość jest trudna do zinterpretowania.
  • Jeśli suplementacja jest już stosowana, bardziej odpowiednim pomiarem jest folian w erytrocytach.
  • Warto zapytać, czy oznaczana jest także witamina B12. Przy podwyższonym MCV należy ona do badania.
  • Nie należy porównywać bezpośrednio ze sobą wyników z różnych laboratoriów. Sensowna jest kontrola przebiegu w tym samym laboratorium.

Zrozumiałe wyjaśnienie własnego wyniku badania

Prześlij swój wynik badania i otrzymaj wyjaśnienie w codziennym języku, na życzenie w 16 językach. Mein-Arztbefund tłumaczy i pomaga zrozumieć wynik, nie stawia diagnozy.

Prześlij wynik badaniaNajpierw podgląd, dopiero potem decyzja.

Najczęstsze pytania

Czy do oznaczenia kwasu foliowego trzeba być na czczo?

Z reguły tak. Folian w surowicy (Serumfolat) reaguje na posiłki i na preparaty, dlatego krew pobiera się najczęściej rano na czczo. Jak długo dokładnie trzeba pozostać na czczo, powie Panu lub Pani przychodnia albo laboratorium. Folian w erytrocytach (Erythrozytenfolat) waha się natomiast krótkoterminowo bardzo niewiele i pojedynczy posiłek prawie na niego nie wpływa.

Jaka jest różnica między folianem a kwasem foliowym?

Folian (Folat) to pojęcie nadrzędne dla naturalnych postaci tej witaminy w żywności. Kwas foliowy (Folsäure) jest postacią wytwarzaną syntetycznie, która znajduje się w preparatach i w żywności wzbogacanej. Kwas foliowy organizm przyswaja lepiej niż folian z pożywienia. Aby móc porównać jedno z drugim, przelicza się to na równoważniki folianu: 1 µg równoważnika folianu odpowiada 1 µg folianu z pożywienia albo 0,5 µg kwasu foliowego przyjętego na czczo.

Dlaczego obok kwasu foliowego prawie zawsze oznacza się witaminę B12?

Obie witaminy wywołują w morfologii krwi ten sam obraz, mianowicie zbyt duże czerwone krwinki z podwyższonym MCV. Z samej morfologii nie da się powiedzieć, której brakuje. Dochodzi do tego aspekt bezpieczeństwa: kwas foliowy może poprawić niedokrwistość wywołaną niedoborem B12, nie zatrzymując przy tym uszkodzeń nerwów. Niedobór B12 zostałby wtedy przeoczony, mimo że wynik się poprawia.

Folian w surowicy czy folian w erytrocytach: który wynik jest bardziej miarodajny?

To zależy od pytania. Do pierwszej diagnostyki u osoby, która nie przyjmuje żadnego preparatu, wystarcza zwykle folian w surowicy. Jeśli suplementacja jest już stosowana albo wartości w surowicy się wahają, folian w erytrocytach lepiej odzwierciedla zaopatrzenie z ostatnich tygodni do miesięcy. O tym, który parametr zostanie oznaczony, decyduje lekarz prowadzący na podstawie konkretnego pytania klinicznego.

Czy zbyt dużo kwasu foliowego może szkodzić?

Folian z normalnej żywności uchodzi za nieszkodliwy. Dla dodatkowego spożycia z preparatów i z żywności wzbogacanej obowiązuje tolerowana górna granica 1 mg na dobę dla osób dorosłych. Granicę tę wyprowadzono z ryzyka, że duże ilości kwasu foliowego zakryją niedobór witaminy B12. Federalny Instytut Oceny Ryzyka (Bundesinstitut für Risikobewertung) proponuje dla suplementów diety 200 µg na porcję dzienną, a dla preparatów służących zapobieganiu wadom cewy nerwowej 400 µg.

Źródła

  1. Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR): Aktualisierung (2024): Höchstmengenvorschläge für Folsäure in Lebensmitteln inklusive Nahrungsergänzungsmitteln. Stellungnahme Nr. 009/2024 vom 22. Februar 2024
  2. Deutsche Gesellschaft für Ernährung (DGE): Referenzwerte für die Nährstoffzufuhr, Folat (Ableitung 2015)
  3. Netzwerk Gesund ins Leben, Bundeszentrum für Ernährung (BZfE): Handlungsempfehlungen für Familien vor und in der Schwangerschaft, Supplement Folsäure
  4. World Health Organization: Guideline. Optimal serum and red blood cell folate concentrations in women of reproductive age for prevention of neural tube defects. Genf 2015
  5. Pfeiffer CM et al.: Applying inappropriate cutoffs leads to misinterpretation of folate status in the US population. American Journal of Clinical Nutrition 2016; 104(6): 1607 bis 1615 (Herleitung und Zuordnung der WHO-Grenzwerte für Serum- und Erythrozytenfolat, Vergleichbarkeit der Messverfahren)
  6. Herrmann W, Obeid R: Ursachen und frühzeitige Diagnostik von Vitamin-B12-Mangel. Übersichtsarbeit, Deutsches Ärzteblatt 2008; 105(40): 680 bis 685 (Homocystein und Methylmalonsäure als Marker; MMA spezifisch für die B12-abhängigen Reaktionen)
  7. Robert Koch-Institut: Folatversorgung in Deutschland. Journal of Health Monitoring 2/2016, Fact sheet (Erythrozytenfolat der Frauen im gebärfähigen Alter gegenüber dem WHO-Wert)
Ważna informacja: Ten artykuł służy wyłącznie ogólnej informacji i lepszemu zrozumieniu pojęć medycznych. Nie zastępuje porady lekarskiej, diagnozy ani leczenia. W sprawach zdrowotnych należy zwrócić się do lekarki, lekarza lub do apteki.