Kan tahlili sonucunuzda ALT ve AST değerlerini gördünüz; belki yanlarında GOT, GPT ya da SGOT, SGPT gibi başka kısaltmalar da vardı ve bu durum kafanızı karıştırdı. Endişelenmeyin, hepsi aynı değerlerin farklı adlandırmalarıdır. Bu iki değer sonuç kâğıdında çoğu zaman yan yana yer aldığı için sık sık birlikte ALT AST değerleri olarak da aranır. Bu yazıda ALT ve AST’nin ne olduğunu, hangi değerlerin normal kabul edildiğini ve yüksek bir sonucun ne anlama gelebileceğini sakin bir dille açıklıyoruz.

Baştan belirtelim: tek bir laboratuvar değeri tanı koydurmaz. Karaciğer değerleri de her zaman diğer bulgularınız, şikâyetleriniz ve hekiminizin değerlendirmesiyle birlikte anlam kazanır.

ALT ve AST nedir?

ALT ve AST, vücutta çeşitli tepkimelerde görev alan enzimlerdir. Her ikisi de büyük ölçüde karaciğer hücrelerinin içinde bulunur. Karaciğer hücreleri herhangi bir nedenle zorlandığında ya da hasar gördüğünde, bu enzimler kana daha fazla sızar ve değerler yükselir. İşte bu yüzden ALT ve AST, karaciğer sağlığının değerlendirilmesinde en sık kullanılan göstergeler arasındadır.

İki değer arasında küçük ama önemli bir fark vardır:

• ALT (alanin aminotransferaz): Karaciğere daha özgüdür; yüksekliği çoğu zaman doğrudan karaciğerle ilişkilidir. Eski adıyla GPT ya da SGPT olarak da geçer.
• AST (aspartat aminotransferaz): Karaciğerin yanı sıra kalp ve iskelet kaslarında da bulunur. Bu yüzden AST yüksekliği her zaman karaciğerden kaynaklanmaz. Eski adıyla GOT ya da SGOT olarak da geçer.

Değerler genellikle ünite/litre (U/L) biriminde verilir. Hekiminiz çoğu zaman bu ikisini tek başına değil, GGT, ALP ve bilirubin gibi diğer karaciğer değerleriyle birlikte yorumlar.

Normal ALT ve AST değerleri

Normal kabul edilen aralık laboratuvara ve cinsiyete göre değişir. Yalnızca kabaca bir fikir vermesi açısından, her iki enzim için üst sınır genellikle yaklaşık 40 U/L civarında kabul edilir; erkeklerde sınır kadınlara göre biraz daha yüksek olabilir.

Ancak bu yalnızca genel bir yönlendirmedir. Laboratuvarlar farklı yöntemler kullandığından sınırlar değişebilir; bu nedenle geçerli aralık her zaman laboratuvarınızın sonucunda belirtilir. Sonucunuzu değerlendirirken kendi raporunuzdaki referans aralığını dikkate almanız en doğrusudur. Ayrıca önemli olan yalnızca değerin yüksek olup olmadığı değil, ne kadar yüksek olduğu ve ALT ile AST arasındaki orandır; bu ayrıntıları hekiminiz değerlendirir.

Karaciğer değerleri birlikte okunur

ALT ve AST, karaciğer tablosunun yalnızca bir parçasıdır. Hekiminiz çoğu zaman şu değerleri de birlikte inceler:

• GGT (Gama-GT): Özellikle alkol ve safra yollarıyla ilgili durumlara duyarlıdır.
• ALP (alkalen fosfataz): Safra yolları ve kemik hakkında bilgi verir.
• Bilirubin: Yüksekliği ciltte ve gözlerde sararmaya yol açabilen madde.
• Albümin: Karaciğerin üretim işlevi hakkında fikir verir.

Bu değerler bir arada, karaciğerin hangi yönden etkilendiğine dair çok daha net bir tablo sunar. Bu yüzden tek başına yüksek bir ALT ya da AST, ancak diğer değerlerle birlikte doğru şekilde yorumlanabilir.

Yüksek ALT ve AST ne anlama gelir?

ALT ve AST’nin referans aralığının üstünde olması, karaciğer hücrelerinin bir şekilde zorlandığına işaret edebilir. Ancak bu tek başına neyin sebep olduğunu söylemez; hafif yükseklikler oldukça sık görülür ve çoğu zaman geçici, iyi huylu nedenlere bağlıdır.

Değerlerin ne kadar yükseldiği önemli bir ipucudur. Sınırda ya da hafif yükseklikler çoğu zaman yaşam tarzıyla ilgili nedenlere bağlıyken, belirgin yükseklikler daha ayrıntılı incelemeyi gerektirir. Bu nedenle tek bir yüksek sonuç, doğrudan ciddi bir karaciğer hastalığı anlamına gelmez.

Bazı durumlarda hekiminiz, tek bir ölçüme dayanarak karar vermek yerine değeri birkaç hafta sonra tekrar kontrol etmeyi tercih eder. Böylece geçici bir yükselmenin mi yoksa kalıcı bir durumun mu söz konusu olduğu daha net anlaşılır. ALT ile AST arasındaki oran da hekime, tablonun kaynağı hakkında ek ipucu verebilir.

Olası nedenler

ALT ve AST yüksekliğinin sık karşılaşılan nedenleri arasında şunlar bulunur:

• Yağlı karaciğer (fazla kilo, dengesiz beslenme ile ilişkili olabilir)
• Düzenli veya fazla alkol tüketimi
• Bazı ilaçların ya da bitkisel ürünlerin etkisi
• Virüslere bağlı karaciğer iltihapları
• Tahlilden önce yoğun ve alışılmadık egzersiz (özellikle AST’yi yükseltebilir)
• Safra yolları ve diğer bazı organlarla ilgili durumlar

Görüldüğü gibi olası nedenlerin bir kısmı geçici ve değiştirilebilir yaşam tarzı etkenleridir. Bu nedenle değerin gerçek anlamı, ancak bütünsel bir değerlendirmeyle ve çoğu zaman testin tekrarıyla ortaya çıkar.

Karaciğer testine nasıl hazırlanılır?

Karaciğer değerlerinin güvenilir olması için tahlilden önceki birkaç güne dikkat etmek faydalıdır. Testten önce alkol almamak ve yoğun, alışılmadık egzersizden kaçınmak önemlidir; çünkü bunlar değerleri geçici olarak yükseltebilir (özellikle AST’yi).

Ayrıca kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve besin takviyelerini hekiminize bildirin. Bazı ağrı kesiciler ve bitkisel ürünler karaciğer değerlerini etkileyebilir; bu bilgi, sonucun doğru yorumlanabilmesi için gereklidir. Açlık gerekip gerekmediğini ise testi isteyen laboratuvara sormanız en doğrusudur.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Öncelikle sakin olun: hafif bir yükseklik tek başına genellikle acil bir durum değildir ve sıklıkla bir süre sonra tekrar kontrol edilir. Yine de sonucunuzu, tahlili isteyen hekiminizle paylaşmanız önemlidir. Aşağıdaki belirtiler eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden hekiminize başvurun:

• Ciltte veya gözlerin akında sararma (sarılık)
• İdrarın koyulaşması, dışkının açık renk olması
• Karnın sağ üst tarafında ağrı, bulantı ve iştahsızlık
• Belirgin halsizlik, ciltte kaşıntı ya da kolay morarma

Alkolü azaltmak, dengeli beslenmek ve kilo kontrolü karaciğer sağlığına genel olarak iyi gelir. Ancak kullandığınız ilaçları kendi başınıza bırakmayın ve takviyeleri hekiminize danışmadan kullanmayın; bazı ürünler karaciğeri zorlayabilir. Sonuç her zaman bütün içinde ve tedaviyi yürüten hekimle birlikte değerlendirilir.