Kan tahlili sonucunuzda kolesterol değerlerini gördünüz; belki toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit gibi birkaç satır bir arada yazıyor ve hangisinin ne olduğu kafanızı karıştırdı. Bu çok anlaşılır bir durumdur. Bu yazıda kolesterolün ne olduğunu, “iyi” ve “kötü” kolesterol ayrımını, hangi değerlerin normal kabul edildiğini ve yüksek bir sonucun ne anlama gelebileceğini sakin bir dille açıklıyoruz.

Baştan belirtelim: tek bir laboratuvar değeri tanı koydurmaz. Kolesterol de her zaman diğer bulgularınız, genel kalp-damar riskiniz ve hekiminizin değerlendirmesiyle birlikte anlam kazanır.

Kolesterol nedir?

Kolesterol, kanınızda dolaşan mumsu bir yağ türüdür. Kötü bir üne sahip olsa da aslında vücut için gereklidir: hücre zarlarının yapımında, bazı hormonların üretiminde ve D vitamini oluşumunda görev alır. Vücut ihtiyacı olan kolesterolün büyük bölümünü kendisi üretir, bir kısmını da besinlerden alır.

Yağlar suda çözünmediği için kanda serbestçe yüzemez; bu nedenle protein paketleri içinde taşınır. Bu paketlerin başlıcaları LDL ve HDL‘dir. İşte “iyi” ve “kötü” kolesterol ayrımı da buradan gelir. Değerler genellikle miligram/desilitre (mg/dl) biriminde verilir.

LDL ve HDL arasındaki fark

• LDL (“kötü” kolesterol): Kolesterolü damar duvarlarına taşır. Fazlası, zamanla damar duvarında birikerek damarların daralmasına katkıda bulunabilir. Bu yüzden genellikle düşük olması istenir.
• HDL (“iyi” kolesterol): Fazla kolesterolü toplayıp karaciğere geri götürür. Koruyucu kabul edilir; bu yüzden yüksek olması genellikle olumludur.
• Trigliserit: Ayrı bir kan yağıdır ve çoğu zaman kolesterolle birlikte ölçülür; yüksekliği de kalp-damar sağlığı açısından önemlidir.

Bazı raporlarda ayrıca non-HDL kolesterol gibi ek değerler yer alabilir. Bu, toplam kolesterolden HDL’nin çıkarılmasıyla elde edilen ve genel riski değerlendirmede yardımcı olan bir hesaplamadır. Hangi değerin sizin için daha belirleyici olduğunu, tüm tabloya bakan hekiminiz söyleyebilir. Vücudun kolesterolün büyük bölümünü karaciğerde kendisinin ürettiğini, yalnızca bir kısmının besinlerden geldiğini bilmek de önemlidir; bu yüzden kolesterol yüksekliği her zaman doğrudan beslenmeyle açıklanamaz.

Normal kolesterol değerleri

Genel bir fikir vermesi açısından sık kullanılan yönlendirici değerler şöyledir:

• Toplam kolesterol: ideal olarak yaklaşık 200 mg/dl altında
• LDL: genellikle ne kadar düşükse o kadar iyi kabul edilir; hedef, kişinin riskine göre belirlenir
• HDL: yüksek olması koruyucudur (çok düşük olması istenmez)
• Trigliserit: genellikle 150 mg/dl altında olması tercih edilir

Burada çok önemli bir nokta var: kolesterol için “herkese uyan tek bir hedef” yoktur. Sizin için ideal LDL değeri, genel kalp-damar riskinize göre değişir. Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, sigara kullanımı, aile öyküsü ve daha önce geçirilmiş kalp-damar olayları hedefi belirler. Bu nedenle bir başkası için “yüksek” sayılan bir LDL, farklı bir kişide “hedefte” olabilir. Ayrıca geçerli aralık her zaman laboratuvarınızın sonucunda belirtilir ve nihai yorumu hekiminiz yapar.

Kolesterol nasıl ölçülür?

Kolesterol genellikle “lipid paneli” adı verilen bir kan testiyle ölçülür. Bu panelde toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit bir arada değerlendirilir. Bazı testlerden önce, özellikle trigliserit için, birkaç saatlik açlık istenebilir; ancak günümüzde bazı ölçümler tok karnına da yapılabilmektedir. Ne yapmanız gerektiğini testi isteyen laboratuvara ya da hekiminize sormanız en doğrusudur.

Hekiminiz değerleri tek tek değil, birbirleriyle olan ilişkileri içinde okur. Örneğin yüksek bir LDL’nin yanında düşük bir HDL, tablonun daha dikkatle ele alınmasını gerektirebilir. Bu yüzden “iyi bir kolesterol sonucu”, tek bir sayıdan çok değerlerin genel dengesiyle ilgilidir.

Yüksek kolesterolün olası nedenleri

Kolesterol dengesinin bozulmasında birçok etken rol oynayabilir:

• Doymuş yağdan zengin, dengesiz beslenme
• Hareketsiz yaşam ve fazla kilo
• Sigara kullanımı ve fazla alkol
• Kalıtım (ailesel yüksek kolesterol eğilimi)
• Şeker hastalığı, tiroit bezinin yavaş çalışması gibi durumlar
• Bazı ilaçların etkisi

Çoğu zaman tek bir neden değil, birkaç etkenin birleşimi söz konusudur. Özellikle ailesinde erken yaşta yüksek kolesterol ya da kalp-damar hastalığı bulunan kişilerde, değerler yaşam tarzından büyük ölçüde bağımsız olarak da yüksek seyredebilir. Bu nedenle sonucunuz, kişisel ve ailesel geçmişinizle birlikte değerlendirilmelidir.

Yüksek kolesterol genellikle sessizdir; yani çoğu zaman belirti vermez ve ancak kan tahliliyle fark edilir. Bu, düzenli kontrolü önemli kılan bir özelliktir.

Kolesterol dengesine ne iyi gelir?

Değerleri iyileştirmede günlük alışkanlıkların önemli bir yeri vardır. Genel olarak faydalı kabul edilen adımlar şunlardır:

• Sebze, meyve, tam tahıl ve lif açısından zengin, doymuş yağ ve işlenmiş ürünlerin sınırlı olduğu bir beslenme
• Haftaya yayılmış düzenli fiziksel hareket
• Sağlıklı bir kiloyu korumak
• Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak

Bu alışkanlıklar birçok kişide değerlere olumlu yansır. Yine de her kişinin durumu farklıdır; yaşam tarzı değişikliklerinin yeterli olup olmayacağına ya da ek bir tedaviye gerek olup olmadığına yalnızca hekiminiz karar verebilir.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

Öncelikle sakin olun: tek bir yüksek değer acil bir durum değildir. Yine de sonucunuzu, tahlili isteyen hekiminizle paylaşmanız önemlidir. Hekiminiz değerleri tek tek değil, birbirleriyle ve genel risk durumunuzla birlikte değerlendirir. Aşağıdaki durumlarda değerlendirme özellikle önemlidir:

• Ailenizde erken yaşta kalp-damar hastalığı öyküsü olması
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon ya da sigara gibi ek risklerin bulunması
• Değerlerin belirgin şekilde yüksek çıkması ya da giderek yükselmesi
• Göğüs ağrısı, nefes darlığı gibi belirtilerin eşlik etmesi (bu durumda vakit kaybetmeyin)

Dengeli beslenme, düzenli hareket ve sigarayı bırakmak kolesterol dengesine genel olarak iyi gelir. Ancak ilaç gerekip gerekmediğine ve hedef değerlere kendi başınıza karar vermeyin. Sonuç her zaman bütün içinde ve tedaviyi yürüten hekimle birlikte değerlendirilir.